Rapport: Cultureel eigenaarschap in de context van crisis

Een reportage van Anna de Wit over de documentaire 'The Treasures of Crimea'

Paneldiscussie van links naar rechts: Moderator Jelle Baars, Dr. Jos van Beurden, Prof. Dr. Nico Schrijver en Dr. Evelien Campfens. Afbeelding: Centrum voor Werelderfgoed en Ontwikkeling

Op 10 april 2022 verschijnt de documentaire 'The Treasures of Crimea' (Zonnebloemen in zwaar weer: De Schatten van de Krim) geregisseerd door Oeke Hoogendijk werd vertoond in De Balie in Amsterdam. Studentreporter Anna de Wit van het Centre for Global Heritage and Development geeft haar mening over het evenement. Dit artikel is oorspronkelijk gepubliceerd door de Centrum voor mondiaal erfgoed en ontwikkeling en wordt met hun toestemming gepubliceerd door de European Heritage Tribune.

Sinds de annexatie van de Krim in 2014 zijn de objecten uit de reizende tentoonstelling 'De Krim – Goud en Geheimen van de Zwarte Zee' verstopt in de kelder van het Allard Pierson Museum in Amsterdam. De kwestie van eigendom werd fundamenteel in de film, aangezien zowel de Oekraïense regering als de Krim-musea de wettelijke rechten opeisten op de objecten. Zowel de Krim-musea, die sinds de annexatie van de Krim in 2014 onder Russische regering opereren, als de Oekraïense regering hebben de eigendom van deze kunstvoorwerpen opgeëist, met het argument dat de objecten 'hun' erfgoed zijn. In de documentaire is het verhaal achter de juridische claims van cultuurgoederen een emotioneel, politiek en – helaas – zeer relevant verhaal. Het wordt voornamelijk verteld door de stemmen van twee vrouwen, de archeologe en curator van de Krim-musea, Valentina Mordvintseva, die haar collega's overtuigde om de objecten uit te lenen aan het Allard Pierson Museum, en Ludmila Strokova, directeur van het Historisch Museum Kiev.

Na de vertoning van de documentaire vond een boeiend gesprek plaats over recht in cultureel erfgoed en over het idee van eigendom. Dr. Evelien Campfens (Universiteit Leiden), Prof. Dr. Nico Schrijver (emeritus Universiteit Leiden) en Dr. Jos van Beurden (Vrije Universiteit Amsterdam) bespraken deze kwesties vanuit hun verschillende perspectieven aan de hand van moderne voorbeelden, zoals het onderwerp koloniale plunderingen kunst.

Eigendom is niet zo binair als we het zouden kunnen zien, aangezien gemeenschappen ook de eigenaren van culturele goederen kunnen zijn

Het geval van de Krim-collectie is blijkbaar niet uniek. Zoals Campfens benadrukte, hebben zich soortgelijke situaties in de geschiedenis voorgedaan, waaronder enkele episoden tijdens de ontbinding van de Sovjet-Unie, toen in dit gebied tijdens deze periode nieuwe staten ontstonden. Van Beurden ging ook verder in op de kwestie van koloniale roofkunst omdat er overeenkomsten zijn met de Krim-zaak. Hij vroeg zich af of juridische procedures – zoals in het geval van Krimschatten – altijd de beste manier zijn om het begrip eigendom te benaderen, met het argument dat financiën in dergelijke gevallen doorslaggevend kunnen zijn en dat een dialoog alternatieve oplossingen kan bieden.

Dit leidde tijdens de discussie tot de vraag wat eigendom betekent en welke entiteiten eigenaar kunnen zijn. Campfens stelde dat eigendom niet zo binair is als we het zouden kunnen waarnemen, aangezien tegenwoordig bijvoorbeeld gemeenschappen ook eigenaar kunnen zijn van cultuurgoederen, zoals vaak het geval is met objecten die bijvoorbeeld van religieus belang zijn en die als algemeen eigendom worden beschouwd door brongemeenschappen. Op die manier kan erfgoed 'eigendom' zijn van verschillende actoren. Naast nationale overheden kunnen cultuurgoederen ook eigendom zijn van lokale gemeenschappen en trans- en supranationale instellingen. Verder spelen op juridisch gebied culturele rechten een essentiële rol. Schrijver betoogde dat culturele rechten de laatste tijd belangrijker zijn geworden en een dynamisch concept zijn omdat ze allerlei maatschappelijke normen en waarden incorporeren. Hierbij kan de juridische benadering van eigendom worden aangepast en eventueel worden gecombineerd met de door Beurden genoemde alternatieve oplossingen.

Deze documentaire kwam uiteindelijk uit in 2021, maar heeft recentelijk hernieuwde aandacht gekregen in het licht van de recente Russische inval in Oekraïne. De discussie over het eigendom van deze cultuurgoederen heeft een meer cruciale connotatie gekregen. Erfgoed lijkt normaal gesproken te gaan over het bezit van het verleden, maar deze film maakt duidelijk dat het, zeker in tijden van crisis, ook heel erg gaat over het bezit van het heden.

Dit artikel is oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd. Teksten in andere talen zijn AI-vertaald. Om de taal te wijzigen: ga naar het hoofdmenu hierboven.

X