Restaureren of negeren: Europa zoekt naar antwoorden over wat te doen met zijn religieuze erfgoedgebouwen

Er zijn zoveel religieuze gebouwen in Europa, hoe kunnen we ze allemaal behouden en restaureren? Of moeten we het zelfs proberen? Grote vragen, maar een conferentie in Aken probeert antwoorden te formuleren. Afbeelding: ryasick/Canva

Ze domineren de skyline van veel Europese dorpen en steden: kerktorens, minaretten of synagogen. En veel burgers beschouwen deze gebouwen als erfgoed, dus ze moeten behouden blijven. Soms moeten ze zelfs worden gereconstrueerd. Maar dat is niet vanzelfsprekend, constateert architect en Toekomst voor religieus erfgoed commissielid Marcus van der Meulen: “De olifant in de kamer is altijd authenticiteit.”

De vraag hoe we die interventies moeten organiseren, is volgens Van der Meulen helemaal niet nieuw. “Al na de Eerste en Tweede Wereldoorlog probeerden mensen uit te zoeken hoe kerken konden worden herbouwd nadat ze waren verwoest. En sinds de brand in de Notre Dame en de voortdurende oorlog in Oekraïne is die vraag alleen maar relevanter geworden.”

“Het is altijd een beetje arbitrair om één moment te kiezen en dat als authentiek te presenteren”, zegt Van der Meulen. Afbeelding: met dank aan Marcus van der Meulen

Genoeg redenen voor een behoorlijke discussie, vindt de Belgische architect. Daarom organiseert hij een conferentie aan de universiteit waaraan hij verbonden is, RWTH Aachen University, in Duitsland. Met de conferentie 'Reconstructie van religieuze gebouwen in Europa van de 20e en 21e eeuw' wil hij een historisch kader creëren door allerlei experts uit verschillende landen bij elkaar te brengen.

“Ik wil laten zien hoe we in de huidige situatie zijn beland en wat voor antwoorden we hebben bedacht als het om wederopbouw gaat.” En in plaats van te kijken naar 'hoe' je religieuze gebouwen kunt reconstrueren, zou de eerste vraag altijd moeten zijn 'waarom'.

Verschillende benaderingen

Op het eerste gezicht lijkt het onderwerp misschien een beetje 'academische' of 'benauwde' materie, weg van de realiteit van alledag. Maar dat is verre van waar, zegt Van der Meulen, want deze ingrepen hebben wel verstrekkende gevolgen voor hoe onze wereld er vandaag uitziet. “Tijdens een project over WOI bezocht ik de Sint-Maartenskerk in Ieper/Ieper, een stad in Vlaanderen. Nadat deze tijdens de oorlog was verwoest, bouwde men een replica van de kerk in 19e-eeuwse stijl. Ze hadden toevallig restauratietekeningen liggen en hebben het bijna steen voor steen nagebouwd.” Maar in nabijgelegen dorpen – die allemaal zwaar beschadigd waren – kozen gemeentes en rijksarchitecten voor een heel andere aanpak.

“In Zonnebeke (10 km ten westen van Ieper red.) deden ze bijvoorbeeld precies het tegenovergestelde. In plaats van een replica van de oorspronkelijke kerk te bouwen, bouwden ze een van de eerste modernistische kerken in België. En in een ander dorp, Mesen/Mesen, besloten ze een archeologisch onderzoek te doen, waarop ze een vergeten crypte van historisch belang ontdekten.” Drie reconstructies van middeleeuwse kerken in West-Vlaanderen, drie verschillende benaderingen.

Na de oorlog stond de Belgische staat voor de vraag wat te doen met veel vernielde religieuze gebouwen, zoals de ruïne van de Sint-Maartenskerk in Ieper/Ieper. Afbeelding: NARA via Pingnews (publiek domein)

De eeuwenoude authenticiteitsvraag

Desalniettemin leiden verschillende benaderingen tot discussie. “De olifant in de kamer is altijd authenticiteit. Want wat wordt als authentiek beschouwd, en waarom? Of zelfs aan wie?”, wijst Van der Meulen. En hij is niet de eerste die deze vragen stelt. Neem bijvoorbeeld de Handvest van Venetië van 1964, het Internationaal Handvest voor het behoud en herstel van monumenten en locaties. Als er regels zijn voor reconstructie, zou je verwachten dat je die hier kunt vinden.

“Maar zelfs het handvest is niet erg duidelijk over authenticiteit. Dus proberen conserveringscommissies de bouwconstructie in de oorspronkelijke staat te houden.” Heeft u echter een oud pand, dan is er in de loop der jaren vaak veel veranderd. “Het is dus altijd een beetje arbitrair om één moment uit de tijd te halen en dat als authentiek te presenteren”, zegt Van der Meulen. “De Pfalzkapel in Aken ziet er zeker niet uit zoals toen ze in de 8 werd gebouwdth eeuw. Maar natuurlijk beweert niemand dat het niet authentiek is.”

Naast de filosofische vraag is er de concrete kwestie dat tijd of oorlog problemen kan veroorzaken die een ingreep vereisen om te voorkomen dat het gebouw instort. Maar wat is er precies toegestaan? “Je zag een enorme discussie met de Notre Dame”, herinnert Van der Meulen zich. “Mensen vroegen zich af: 'Moeten we dezelfde balken van eikenhout gebruiken als voor de brand? Of moeten we een staalconstructie gebruiken, die minder brandgevaarlijk is?' Voor de Notre Dame kozen ze de houten balken, maar ik ken een kerk in Brussel die voor de laatste optie koos.”

icon

Soms gaat reconstructie niet eens over het materiaal of het bouwplan zelf, maar heeft het veel meer met politiek te maken. Met sprekers als Thomas Albrecht, die zich bezighoudt met de moeilijke reconstructie van de 18e-eeuwse garnizoenskerk van Potsdam, hoopt Van der Meulen dat de conferentie laat zien wat te doen in dergelijke omstandigheden.

Van de 19e eeuw tot 2020: de Garnisonkerk, een icoon van Potsdam, wordt nu gerestaureerd. Afbeelding: (l) schilderij van Carl Hasenpfluge (1827) en Pointer234/Wikimedia (beide Public Domain)

 “Sommige conservatoren vinden dat je het niet moet reconstrueren omdat het is gebombardeerd en vervolgens opzettelijk is opgeblazen in 1968. Maar het heeft ook een geschiedenis met Pruisische keizers, Bismarck en Hitler. Dat speelt ook mee”, legt Van der Meulen uit. “Maar veel mensen uit Potsdam willen het herbouwen. Voor hen is het een deel van hun geschiedenis, een icoon van de skyline van de stad.” Dat laatste onderdeel is een cruciaal onderdeel van het restauratiedebat als het aan Van der Meulen ligt.

Burgers maken erfgoed

Want bij al deze discussies over wat historisch authentiek is, wordt gemakkelijk vergeten dat gemeenschappen een essentieel onderdeel zijn van het maken van erfgoed. En als die gemeenschappen er door secularisatie of andere redenen niet meer zijn, kun je wel eens in de problemen komen, meent Van der Meulen.

“Denk aan de synagoge in Worms; Susanne Urban zal spreken over hoe zij de synagoge na de Tweede Wereldoorlog hebben gereconstrueerd als onderdeel van de reparatie (een gebaar van de Duitse regering om te compenseren voor degenen die leden tijdens het nazi-tijdperk) voor de Joodse gemeenschap. Ze hebben echter geen enkel lid van de joodse gemeenschap bij het proces betrokken. De reconstructie is dus puur politiek gedaan.”

Na een lang restauratieproces (foto uit 2004), wie gaat de St. George kerk in Wismar betalen nu deze klaar is? Afbeelding: Andreas Eichholz/Wikimedia (publiek domein)

Of de reconstructie van de Sint-Joriskerk in Wismar. “Anja Rasche en Nils Jörn zullen uitleggen hoe erfgoedliefhebbers na de hereniging van Duitsland begonnen met de wederopbouw. Nu hebben ze deze prachtige kerk, maar ook veel nieuwe uitdagingen: hoe zal deze kerk gebruikt worden, is er een gemeenschap met een band met het gebouw die bereid is te betalen voor het onderhoud ervan?”

Het romaanse ontwerp van de Sint-Gertrudiskerk. Afbeelding: met dank aan Marcus van der Meulen

Gelukkig zijn er ook gevallen die wel rekening houden met de gemeenschap. “En dan heb ik het niet alleen over de Notre Dame waar je een enorme internationale beweging zag om hem te restaureren”, zegt Van der Meulen. Hij keert terug naar België, waar zijn verhaal begon. “Het dorp Nijvel moest een beslissing nemen over de restauratie van de toren van de middeleeuwse Sint-Gertrudiskerk, die tijdens de Tweede Wereldoorlog zwaar werd gebombardeerd.”

Na overleg over welk ontwerp het beste zou passen, besloten de autoriteiten dat de gemeenschap die het gebouw zou gebruiken en verzorgen, inspraak zou krijgen. “Burgers kregen drie mogelijke ontwerpen voorgelegd. Door middel van een referendum kozen ze het hypothetische ontwerp op basis van de oorspronkelijke romaanse stijl van de kerk.”

Veel te leren

Het blijkt dat het aanpakken van al deze religieuze gebouwen in Europa niet alleen een kwestie is van reconstructietechnieken, gekibbel tussen architecten en kunsthistorici of historisch onderzoek. “Misschien zijn we in West-Europa te veel gefocust op het gebouw, de stenen, het materiaal. Aziatische culturen behandelen erfgoed als een levend iets. Ze hechten betekenis aan plaatsen, rituelen en gemeenschappen in plaats van aan materialiteit. Ik denk dat we daar veel van kunnen leren”, besluit Van der Meulen.

De conferentie zou zeker een aanzet zijn om deze ideeën onder de aandacht te brengen. Want zonder een gemeenschap die voor een gebouw zorgt en er betekenis aan geeft, blijft er alleen een hoop stenen over, hoe esthetisch ook.

De conferentie 'Reconstructie van religieuze gebouwen in Europa van de 20e en 21e eeuw. Monumenten, Erfgoed en Identiteit' vindt plaats op 25 en 26 september 2023 in het Reiff Museum in Aken, dat wordt beheerd door de RWTH Aken Universiteit in Duitsland. Alle presentaties worden tegelijkertijd live gestreamd voor deelnemers die op afstand deelnemen, die ook kunnen communiceren en hun vragen kunnen indienen. Deelname in persoon in Aken is gratis, maar inschrijven is verplicht.

Doneren